پايگاه اسلامي شيعي رشد
(www.roshd.org)
 
 
آخرت طلبی - دنیا خواهی
متن سوال:

اسلام رابطه دنيا وآخرت را چگونه تبيين مي نمايد ؟ آيا از نظر اسلام دنيا و آخرت دو امر کاملا متفاوت و جدا از هم مي باشند ؟ بر پايه آئين اسلام ، مشخصات فرد دنيا طلب چگونه ترسيم شده و چه کساني طالب آخرت معرفي گشته اند ؟


متن جواب:

در بينش اسلامي ، دنيا و آخرت دو حقيقت جدا و قابل تفكيك از يكديگر به حساب نمي‌آيند، بلكه اگر از منظرصحيح به آنها نگريسته شود ، يك مجموعة واحد و جدايي‌ناپذير را تشكيل مي‌دهند كه به طور كامل با يكديگر مرتبط مي‌ باشند. بر طبق نگرش اسلام كه برگرفته از قرآن‌كريم، سنت نبوي و سيرة گفتاري و رفتاري ائمه اطهار (علیهم السلام ) است، آخرت و آخرت‌ طلبي ممدوح و مورد ستايش است اما دنيا مشروط بر نحوه نگرش به آن ، ممدوح يا مذموم مي‌باشد.

 به طور كلي اسلام ، نحوة نگرش به دنيا را دوگونه ترسيم مي‌نمايد. يك ديدگاه ، ديدگاهي است كه در آن به دنيا به چشم هدف نگريسته مي‌شود و انسان ، منتهاي هدف خويش را دنيا قرار مي‌دهد. بنابراين چنين شخصي به اشياي پيرامون خود دل مي‌بندد و تمام تلاش خود را در راه بدست آوردن و اندوختن متاع دنيوي به كار مي‌گيرد، بدون آنكه از آنها كوچكترين بهره‌اي در راه رسيدن به كمال حقيقي و سعادت جاودانة خود ببرد و بوسيلة آنها ، حيات ابدي و اخروي خويش را سامان دهد. برطبق چنين نگرشي به دنيا، دنيا و آخرت با يكديگر تضاد كامل دارند، چرا كه سرآغاز حيات اخروي چنين شخصي ، مقارن با جدايي او از آنچه كه براي دنياي خويش فراهم كرده ، مي‌باشد.(1) اسلام چنين نگرشي به دنيا را مذمت نموده (2) و اين چنين شخصي را فردي فريب‌خورده توصيف مي‌نمايد كه سرمايه خويش را ( كه همان عمر اوست) به زودي از دست مي‌دهد ؛ ولي در قبال آن هيچ سود و بهره‌اي را بدست نخواهد آورد. (3)

 اما در مقابل اين ديدگاه، بينشي قرار دارد كه بر طبق آن به دنيا به ديد وسيله نگريسته مي‌شود نه هدف و دنيا (همانگونه كه حقيقت موجود در خارج نيز آنرا تأئيد مي‌كند) سرايي موقت و گذرا پنداشته مي‌شود كه محل اقامت نيست بلكه هنگام جمع‌آوري توشه براي اقامتگاه دائمي انسان است.(4) فردي كه ديدگاه او اين چنين است اين جهان را مقدمه و كشتگاهي مي‌داند كه ثمره و بهرة آن در آخرت برداشت مي‌شود و در صورت استفاده صحيح از آن ، سعادت ابدي او مهيا مي‌شود. در ديدگاه چنين شخصي ، مال و مقام و . . . هرچند كه فرضا كمال برخورداري از آنها را نيز داشته باشد، به خودي خود ارزشي ندارد . لذا او به آنها دل نمي‌بندد، بلكه تمام سعي و تلاش خويش را مي نمايد تا حداكثر بهره ‌برداري از آنها را در جهت تحصيل رضاي خداوند بنمايد. چنين نگرشي به دنيا نه تنها مذموم نيست بلكه اسلام آنرا مي‌ستايد (5) و آنرا در هماهنگي كامل با آخرت توصيف مي‌كند و شخصی را كه اين‌گونه به دنيا بنگرد و تمام سعي و كوشش خويش را در برگرفتن توشه از آن به كار گيرد را نه تنها دنيا‌دار نمي‌داند، بلكه او را طالب آخرت و به دنبال كمال توصف مي‌كند.(6)

 از آنچه كه گذشت به خوبي مشخص مي‌شود كه زهد نيز در نگاه اسلام دل نبستن به اين دنياست و نه عدم بهره ‌برداري صحيح از آن در تمامي امور . بر طبق تعاليم اسلامي يك مسلمان با اين ديدگاه نسبت به دنيا، نه تنها هيچگاه نبايد دچار سكون و عدم تحرك گردد، بلكه بايد تمامي تلاش و كوشش خويش را به كار گيرد تا از لحظه به لحظه حيات دنيوي خويش و لوازم مادي در اختيارش براي سفر آخرت خود و زندگي جاودانه اش در آن سرا، توشه برگيرد. به بيان ديگر راه سعادت ابدي انسان از متن دنيا مي‌گذرد و بدون بهره‌ برداري صحيح از دنيا، هرگز آدمي قادر نخواهد بود به سعادت ابدي خود در آخرت نائل شود. (7)


 
1- امیر المؤمنین (علیه السلام) فرمودند :’‘ . . . پس كسي كه دنياخواه باشد، مرگ او را مي‌طلبد تا از دنيا بيرونش برد ، و كسي كه آخرت خواهد، دنيا او را مي‌طلبد تا او از آن روزي خود را تمام بستاند . ‘‘ (نهج‌البلاغه ، كلمات قصار ، شماره 431) (1
 
2- روايات زير نيز مؤيد همين مطلبند واين گونه نگرش به دنيا را مذمت مي نمايند :
ـ امام صادق (علیه السلام) فرمودند : ‘‘ سر و ریشه هر خطا کاری ، دوستی دنیاست .’‘ ( اصول كافي جلد 2 ، صفحه 315 (عربي) )
ـ امیر المؤمنین ( علیه السلام ) می فرمایند : ‘‘ دنيا فريب مي‌دهد و زيان مي‌رساند و مي‌گذرد ، خداوند سبحان راضي نگشت كه آنرا پاداش دوستان خود و كيفر دشمنانش قرار دهد و اهل دنيا مانند كارواني هستند كه در بين آنكه فرود آمدند ، ناگاه جلودارشان به آنها بانگ زند : پس كوچ كنند.’‘ ( نهج‌البلاغه ، كلمات قصار، شماره 415)
(2
 
3ـ امير المؤمنين (علیه السلام) در اين حديث به اين مفهوم اشاره دارند :
‘‘ دنيا فريب مي‌دهد و زيان مي‌رساند و مي‌گذرد . . .’‘ (نهج‌البلاغه ، كلمات قصار شماره 415)
(3
 
4 ـ امیرالمؤمنین (علیه السلام) : ‘‘ هركس دوري سفر را به ياد آورد ، مهيا مي‌شود.’‘ ( نهج‌البلاغه ، كلمات قصار شماره 280)
همچنین آن حضرت در بیانی دیگر فرمودند : ‘‘ از آناني نباش كه به آخرت ميل دارند بدون آنكه عملي انجام داده باشند. . . ‘‘ (نهج‌البلاغه ، كلمات قصار، شماره 150)
و رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم ) نیز می فرمایند : ‘‘ دنيا مزرعه آخرت است.’‘ (عوالی اللآلی ، جلد 1 ، صفحه 267 )
(4
 
5 ـ در بین کلماتی که از امیر المؤنین (علیه السلام ) نقل گشته ، نگرش وسيله اي به دنيا به عنوان مثال در احاديث زير آمده است:
- ‘‘ جز اين نيست كه دنيا منتها حد بينايي كوردل است. او از ديدن غيردنيا ،[ ناتوان]است. و بينا و بصير چشم خويش را درست بازكرده و آنرا (دنيا) مي‌بيند و مي‌داند كه در پس آن سراي ديگري است. پس بصير با نظر افكندن از دنيا دوري مي‌جويد و كور تمام توجهش به آن است. فرد بصير از آن توشه بر مي‌دارد و كور براي آن توشه تهيه مي‌نمايد . ‘‘ ( نهج‌البلاغه ، فرازی از خطبه 133)
ـ ‘‘ دنيا براي ديگري آفريده شده است و براي خود آفريده نشده است. ‘‘ (نهج‌البلاغه ، كلمات قصار، شمارة 463)
ـ ‘‘ ای مردم ! بدنيا نظر كنيد مانند نگاه ‌كردن كسانيكه از آن اعراض و دوري نموده‌اند. زيرا سوگند به خداي دنيا بزودي ساكنش را دور مي‌كند و داراي نعمت و دولت وامنيت را مصيبت زده و اندوهناك مي‌سازد. چيزهايي كه گذشته و پشت كرده، باز نمي‌گردد و آنچه كه بعد از اين خواهد آمد ، نامعلوم است تا براي آن منتظر بود. خوش آن (دنيا) با اندوه آميخته است و قوت و توانايي و جواني مردان آن به ضعف و ناتواني و پيري مي‌رسد. پس فراواني آنچه كه در دنيا از آن خوشتان مي‌آيد، شما را فريب ندهد، زيرا بهرة شما در دنيا از آنچه به آن دسترسي داريد ، كم است. ‘‘ (نهج‌البلاغه ، فرازی از خطبه 103)
ـ ‘‘ مردم در دنيا دو دسته‌اند. يكي در دنيا براي دنيا كار مي‌كند كه او را دنيا گرفتار ساخته و از آخرش بازداشته، مي‌ترسد بازماندگانش به تنگدستي دچار شوند و از تنگدستي خود (در آخرت) ايمن و آسوده گشته، پس (چنين شخصي) زندگي خود را در سود ديگران به سر مي‌رساند. و يكي در دنيا براي آخرت كار مي‌كند [پس بي‌آنكه كار كند. (به دنبال دنيا رود و فقط براي طلب دنيا كار كند) آنچه براي اوست از دنيا مي‌رسد] پس هر دو بهره را جمع نموده و هر دو سرا را بدست آورده‌است و نزد خدا با آبرو گشته و از او حاجتي نخواهد كه روا نسازد. ‘‘ (نهج‌البلاغه ، كلمات قصار ، شماره 269)
(5
 
6 ـ حديث زير نيز اين مطالب را تآييد مي کند ودنيا باديد وسيله اي را تجارتگاه دوستداران خدا مي داند :
امیرالمؤمنین (علیه السلام ) هنگامي كه شنيد فردي دنيا را مذمت مي‌كند ، فرمود : ‘‘ . . . . دنيا سراي راستي است براي كسي كه آنرا باور دارد و سراي ايمني است براي كسي كه فهميد و آنچه را كه خبر داد، دريافت و سراي توانگري است براي كسي كه از آن توشه بردارد و سراي پند است براي كسي كه از آن پند گيرد. جاي عبادت و بندگي دوستان خدا و جاي نمازگزاران فرشتگان خدا و جاي فرودآمدن وحي خداشت و جاي بازرگاني و تجارت دوستاران خداست كه در آن رحمت و فضل بدست آورده و سودشان بهشت بود . . .’‘ (نهج‌البلاغه ، كلمات قصار ، شماره 131)
(6
 
7 ـ حديث زير به خوبي گوياي اين موضوع است :
امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند : ‘‘ از آناني نباش كه به آخرت ميل دارند بدون آنكه عملي انجام داده باشند. ‘‘ ( نهج‌البلاغه ، كلمات قصار ، شماره 150)
(7